در برخي سايتها ميتوان نشاني از فرهنگ يا نمادي از مليت صاحبان آن يافت. وقتي وارد فرودگاه كشوري ميشويم اين نمادها را ميبينيم وقتي فيلمي را تماشا ميكنيم باز هم شاهد اين پيامها هستيم تا مدتي پيش تنها در فرودگاه و يا رسانه ملي همان كشور شاهد اين نمادها بوديم يعني يا به صورت واقعي و يا به صورت محدود از رسانههايي با برد مشخص. اما امروز پديدهاي با نام جهانيشدن كه امروز نقش پر رنگ آن را شاهديم ( اگرچه از مدت زماني پيش در حال شكل گرفتن و رشد بوده است) حيطه انتقال اين نمادهاي ملي، قومي، محلي و در يك كلام بومي را به صورت چشمگيري افزايش دادهاست. يكي از اين ابزار و در واقع مهمترين آن اينترنت بود كه از آن به عنوان فضاي مجازي ياد ميكنيم.
فضاي مجازي ( اينترنت ) داراي پنج خصوصيت است كه آن را از ساير رسانه متمايز كرده است و به نوعي آن را خاص كرده است . ديجيتالي بودن ، تعاملي بودن ، هايپرتكست بودن ، واقعيت مجازي بودن و مركزي بودن (عاملي :1384) بنا براين بومي شدن كه اصطلاحي است كه به دنبال جهاني شدن بيش از پيش مطرح شده است كمي در مورد آن متفاوت است.
اگر بخواهيم نظريه اي براي جهاني شدن وبه دنبال آن بومي شدن براي اين فضا استفاده كنيم نظريه نسبيت گرايي[1] را ترجيح مي دهم .
نسبيت گرا ها معتقدند كه مرزهاي فرهنگي كه در گذشته يك ملت را از ملت ديگر جدا مي كرد ، امروز وجود واقعي ندارد . مرزهاي فرهنگي از نظر آنها علائمي است كه به لحاظ زباني و نژادي و اختصاصات ذاتي يك فرهنگ يك ملت را از ملت ديگر جدا مي كند . و اگر چه اين علائم در گذشته نقش تعيين كننده اي در شكل گيري شخصيت بومي يك فرهنگ و يك ملت داشته اند ، امروز نقش نسبي در اين مرزبندي دارند . در مقايسه با افراط گرايان[2] كه معتقدند يك همسان سازي كلي فرهنگي در حال وقوع است ، آنها بر اين باورند كه يك شبكه ارتباطي بين ملت ها و فرهنگ ها به وجود آورده كه در هر منطقه تسهيل كننده تبادل معاني فرهنگي[3] و كالا ها وهنجارهاي اجتماعي شده است .( عاملي : 1383)
رابرتسون[4] از در اين زمينه از عام گرايي وخاص گرايي صحبت مي كند و در كتاب جهاني شدنش اينگونه مي گويد: " عام گرايي وخاص گرايي در دوره اخير چيزي از نوع يك فرهنگ جهاني ، يا در حقيقت يك محور عمده در نحوه ساختار پذيري كليت جهان است . به نظر من به جاي اينكه قضيه را از اين زاويه بنگريم كه عام گرايي تنها با اصول داراي مصداق كلي و خاص گرايي تنها با آنچه محلي است سر وكار دارد ، موضوع را از اين زاويه مورد توجه قرار دهيم كه عام گرايي وخاص گرايي در سطح جهان به عنوان يك مجموعه واحد با يكديگر مرتبط اند . لذا اين دو به جهت عام بودگي توقع خاص بودگي از يك سو و توقع افزاينده عام بودگي ازسوي ديگر با يكديگر پيوند خورده اند. اين پديده اخير – خاص گردانيدن عام بودگي- مبين اين انديشه است كه عام بايد در قالب جهاني- بشري انضماميت پيدا كند؛ در حاليكه جريان نخست-عام گردانيدن خاص بودگي- متضمن انتشار گسترده اين فكر است كه در حقيقت براي خاص بودن ، يكتا بودن و تفاوت وديگر بودگي نهايتي نيست وبه قول بودريلارد هيچ وقت براي احياي اصل خود دير نيست." (رابرتسون:2001)
من در اين چند سطر مي خواهم براساس اين تفكرات به اين سوالات پاسخ دهم :
سوال اساسي : چگونه شبكه اى جهانى و بين المللى با عنوان اينترنت كه اساس آن بر بى تمركزى و بى مكانى است را مى توان ملى كرد؟ آيا فضاي مجازي كه خود نقش انكار ناپذيري در جهاني شدن دارد قابليت بومي شدن دارد ؟ و يا چگونه شبكه بين المللي و جهاني اينترنت را مي توان بومي كرد ؟
1.فضاي مجازي
فضاي مجازي از دو مفهوم فضا[5] ومجاز [6] تشكيل شده است. پس بهتر است براي دركي روشن تر ابتدا به مفهوم واژگاني آن بپردازيم .
1-1 مجاز :
طبق نظر دكتر عاملي مجاز گاهي در مقابل امر حقيقي معنا مي شود ، گاهي به عنوان امري وهمي وخيالي فرض مي شود و گاهي در مقايسه با واقعيت محسوس وبدن به كار برده مي شود و برخي اوقات يك امر ذهني در مقابل امري عيني تلقي مي شود . همچنين استفاده يك لغت خارج از معناي اوليه را نيز مجاز مي نامند . (عاملي : 1384 )
پس فضا يا جهاني با خصلت مجازي در مقابل فضا يا جهان واقعي قرار مي گيرد . كه فضاي دوم نيز نام مي گيرد . البته مجازي بودن به هيچ عنوان از تاثير واقعيت نمي كاهد بلكه تنها واقعيتي را به شكل مجازي بازنمايي مي كند چه بسا همپا و موازي با جهان واقعي . واقعیت مجازی تلاش می کند محیط های جدیدی خلق کند که تخیلی هستند ، قلمروهای خیال گونه ای که به شیوه هایی منحصر بفرد «واقعی» به نظر میرسند، اما به صورت مستقیم با جهان ، به صورتی که آن را درک می کنیم ارتباط ندارند. (سولر[7]:2006)
2-1 فضا :
مفهوم فضا در مقابل مفهوم مكان به كار گرفته مي شود . اين دو مفهوم تفاوت هاي اساسي باهم دارند . اولين وجه تمايزي که در جريان مقايسه مکان و فضا برجسته است، سطح انتزاع اين دو مفهوم است. فضا در مقايسه با مکان مفهومي بسيار انتزاعي و به سختي قابل تصور بوده به طوري که درک اين مفهوم بدون واسطه درک مکان براي ما موجودات فيزيکي غير ممکن است.(سايت تبيان) گل محمدي در كتاب جهاني شدن ، فرهنگ ، هويت به نقل از مورلي و رابينز[8](1996) ديگر تفاوت ها را اينگونه بيان مي كند كه فضا عبارت است از همه جا ولي مكان جايي معين است .مكان محتوا دارد ولي فضا نوعي خلاء است . مكان دوبعدي است در حاليكه فضا سه بعد دارد . مكان قابليت مرزبندي دارد اما فضا بي مركز ونا متناهي است . و از زبان هال [9](1996) مي گويد ، مكان ها ثابت مي مانند اما فضا مي تواند در يك چشم به هم زدن تغيير كند و عوض شود .
بنابراين فضا مفهومي بسيار گسترده تر و پيچيده تري نسبت به مكان دارد وشايد همين ويژگي هاي فضا است كه باعث خاص شدن و به وجود آمدن ديگر خصوصيات فضاي مجازي (اينترنت) شده است .
2.بومي شدن
اصطلاح بومي شدن [10] در ابتدا مدلي بود براي ژاپني ها كه تكنولوژي هاي جديد را با شرايط محلي وفرهنگ محلي خود وفق مي دادند تا هويت ژاپني خود را همچنان پا بر جا داشته باشند. در واقع بومي شدن خلق محصولات و يا خدماتي است كه در بازار جهاني هست اما مناسب با فرهنگ محلي اختصاصي شده است [11].
بومي شدن معمولا زماني مطرح مي شود كه با يك پديده غير بومي مانند تكنولوژي هاي جديد غربي مواجه باشيم . در اين زمان سه راه براي مواجه با اين پديده غير بومي داريم : اول اينكه نه تكنولوژي جديد را بپذيريم ونه فرهنگ وهنجاري كه همراه با اين پديده جديد از مبدا خودش آمده است . كه البته اين راه در اين برهه از زمان غير ممكن است و حتي نمونه هايي كه در دوره هاي پيش اين نوع مواجه را انتخاب كرده بودند با شكست مواجه شدند ؛ مانند چين در سال 1800 و يا ژاپن درسال 1500 كه هر دو مجبور به تغيير رويه شدند. دومين راه نيز پذيرش تكنولوژي جديد ومدرن شدن همچنين پذيرش فرهنگ همراه آن است . كه اين راه نيز به فرهنگ بومي صدمه مي زند و افراد جامعه را دچار بحران هويت و از خود بيگانگي مي كند ؛ مانند تركيه در زمان آتاتورك . وسومين وبهترين راه برخورد با تكنولوژي هاي جديد پذيرش تكنولوژي و حركت به سوي مدرنيزاسيون است در عين اينكه فرهنگ سازي جديد طبق ارزش هاي بومي و فرهنگ حاكم بر جامعه صورت بگيرد ؛ مانند ژاپن يا سنگاپور .
طبق تفاوت هايي كه در مورد فضا ومكان ذكر كرديم قاعدتا بومي شدن نيز در فضا و مكان متفاوت است .
1-2 بومي شدن در مكان :
با ذكر كلمه مكان اين معنا هم رسانده مي شود كه منظور جهان واقعي[12] است . براي بومي شدن در جهان واقعي ابتدا بايد عناصرو عينيت هايي كه نماينگر هويت هاي جمعي يك مليت است را شناسايي كرد .
دكتر عاملي در رابطه با هويت اينگونه مي گويد : "هويت همواره يك مفهوم ارتباطي بوده است. (بارت[13]1969) به اين معنا كه ما به وسيله تشابه ها وتفاوت ها يي كه با ديگران داريم شناخته مي شويم (ميناگال[14] وهمكاران 2003)هويت به ريشه هاي زندگي ، روش ها ، و منش هايي كه با آن زندگي مي كنيم ، گره خورده است .منظور از روش هاي زندگي به قول ميناگال وهمكاران او(2003) اموري است كه "خصيصه هاي خاص زندگي ما " را منعكس مي كند . اموري مثل بنا ها، نظام شهري، هنر، آداب ورسوم اجتماعي، مذهب، نوع لباس پوشيدن، نحوه غذاخوردن، چگونگي گذران اوقات فراغت و خلق وخو هاي به روابط اجتماعي ، نمونه هايي است كه هويت يك جامعه را از جامعه ديگر ويا حتي هويت يك فرد را از فرد ديگر متمايز مي كند ." بنابراين با باز سازي هويت در عناصري كه نماد هويت يك فرد يا يك اجتماع است مي توانيم مي توانيم بگوييم بازگشت به خويشتن انجام داده ايم . مانند به كار گيري سازهاي غربي اما نواختن ملودي هاي شرقي وايراني ، مثل ساختن بنايي جديد و با تجهيزات امروزي اما با الگو برداري از معماري سنتي ايراني و يا استفاده از پارچه خارجي براي لباسي به سبك محلي و ...
محلي بودن ودر عين حال مورد پذيرش جهان واقع شدن حكايت از برخورداري از ارزش هاي جهاني است ويك نگاه جهاني دارد .( عاملي: 1383)
2-2 بومي شدن در فضا :
منظور از فضا (فضاي مجازي) در اينجا بيشتر اينترنت است . البته فضاي مجازي صرفا اينترنت نيست ام اگر ما چيز ديگري با آن پنج خصوصيات پيدا كرديم ميتوانيم آن را فضاي مجازي بناميم (مانند sms هاي موبايل) اما اينترنت بيشترين كاربرد را دارد .
اينترنت تشكيل شده از دو بخش 1. تكنولوژي و 2.محتوا. بومي شدن دراين دو مورد متفاوت است . بايد متذكر شد كه منظور از تكنولوژي نوع استفاده از تكنولوژي است نه اينكه بخواهيم چيزي كه قبلا اختراع شده را دوباره با در نظر گرفتن شرايط محلي از نو اختراع كنيم .
2.1-2تكنولوژي :
مالكيت و مديريت شبكه اينترنت در اختيار كشور هاي خاصي است كه ميزباني بسياري از وب سايت هاي ما را به عهده دارد. يعني براي دسترسي به اطلاعات موجود در اين شبكه بايد از مسير هاي تعين شده وتحت حفاظت اين ميزبانان گذشت . با اين وجود سودي قابل توجه از اين مسير به جيب ميزبانان مي رود و هم امتيازي دارند براي وادار كردن كاربران به آنچه آن ها مي خواهند و يا تهديد به تحريم اينترنتي . علاوه بر اين، كنترل آن ها تهديدي است براي امنيت اطلاعات رد وبدل شده در اين زمينه . با اين شرايط ضرورت ايجاد يك ديتا سنتر[15] كه توسط هر منطقه يا كشوركنترل و حفاظت شود احساس مي شود . ويا حداقل با تكثر ، انحصار در اين زمينه شكسته شود . (مومني:1384)
استفاده از دامنه هاي مخصوص با نام هر كشور يكي از راه هاي بومي كردن است. (بگذريم از اينكه همين دامنه ها نيز از طريق خطوط ارتباطي شبكه اينترنت خارج از كشور وصل مي شود. ) دامنه .ir براي ايران مي تواند به كاربران القا كننده هويتشان باشد . در فضايي بي حد و حصر كه از هر قوميت و مليت و كشوري در آنجا حضور دارند عنصري كه نام كشور را به همراه داشته باشد، كشوري داراي مكان و مرز بندي مشخص ، جداي از هويت ملي و قومي بدون شك ديگر هويت ها را هم در ذهن ما تداعي خواهد كرد . هويت ديني ، هويت فرهنگي ، اجتماعي، هويت هنري، هويت شهري و ديگر هويت هايي كه هر فرد به صورت فردي واجتماعي مي تواند داشته باشد .ويا دامنه .va براي سايت هاي مخصوص واتيكان www.vatican.va
2.2-2 محتوا :
مي دانيم كه اينترنت يك چند رسانه اي[16] است . يعني مانند ظرفي است كه پيام هاي متفاوت از جنس هاي متفاوت درون آن ريخته مي شود كه در اختيار مخاطباني به مراتب گسترده تر(از لحاظ زماني ومكاني) و با اختيارات بيشتر قرار مي دهد. محسنيان راد(1383) به نقل ازهنرز[17](1996) آغازبحث تأثير رسانه ها در شکل گيري تصورات ذهني مشترک را، از اواسط دهه 1980 و از هنگام حضور تلويزيون ماهواره اي (DBS) در منازل مي داند که باعث گرديد افراد ـ بدون دروازه باني و مداخله دولت ها ـ بيشتر از گذشته درک کنند که چيزهايي فراتر از فرهنگ محلي[18] آنها نيز وجود دارد، بدون اينکه با آن فرهنگ، هيچگونه ملاقات چهره به چهره اي داشته باشند . يکي از پيامدهاي اين امر، تقويت حس "ما" بودن [19]يا همان هويت فرهنگي[20] است . بايد گفت با ايجاد هويت جمعي ، هويت فردي ومحلي از بين نمي رود ويا ضعيف نمي شود ما با هويت هاي همزمان و دو جهاني شدن(دكتر عاملي : 1383) مواجه شده ايم . جهان مجازي با تاثير گرفتن از صنعت همزمان ارتباطات ، منشاء ظهور فرهنگ هاي آني[21] و به دنبال آن هويت هاي خلق الساعه شده است كه در دوره محدودي شكل مي گيرد و با ظهور هويت هاي جديد به سرعت از بين مي رود. (دكتر عاملي:1383) اين به وجود آمدن واز بين رفتن هويت هاي جديد مي تواند به اين دليل باشد كه هويت ها پشتوانه اي ندارند وطبق مرزها و مكان ها شكل نگرفته اند .
هويت بر اساس مرز بندي ها در مكان شكل مي گيرد نه صرفا مرز بندي سياسي ، مرز هاي فرهنگي ، ديني ، شهري و ... نيز در اين امر سهيم اند. وطبق اين اظهارات در رابطه با هويت هاي همزمان بايد گفت كه براي بومي ومحلي كردن محتوا در اينترنت و فضاي مجازي بايد مرزهايي كه در جهان واقعي وجود دارد به صورت مجازي در اينترنت باز سازي شود ونماد هاي هويت در آنجا مطرح شود ؛ تا بتوان هويت هاي مربوط به آن مرز ها را بازسازي كرد . همان طور كه گفتيم جهان مجازي در موازات با جهان واقعي در حركت است بنابراين با بازسازي هويت در جهان مجازي ، هويت ها در جهان واقعي هم تقويت مي شوند .
ديگر اينكه درون فضاي مجازي علاوه بر ترسيم مجدد مرزها ، فرهنگ محلي و فرهنگ اختصاصي هر گروه بازنمايي شود . در اين مورد برخي سايت ها سعي كرده اند با اختصاص دادن بخش هايي از فضايشان به فرهنگ هاي local اين امر را رعايت كنند . (مانند: Yahoo Asia) اما مشكلي كه وجود دارد اين است كه مديرت همچنان دست همان سايت ياهو مي باشد . در اين صورت چقدر امكان توليد و عرضه فرهنگ ناب محلي آسيايي امكان دارد وچقدر مرزهاي آسيايي را براي ما ترسيم مي كند ؟ راهي كه در اين باره وجود دارد اين است كه مديريت هاي اين قبيل سايت ها ويا حتي بخش هاي محلي به خود بوميان منطقه واگذار شود .
به نظر من مثلا يك سايت چيني بايد مانند يك رستوران چيني كه در كشوري غير از چين مثلا آمريكا واقع شده ، باشد . با وارد شدن به اين رستوران با تمام وجود حس مي كنيم كه در چين هستيم . بو ، دكوراسيون، نوع چيدمان ، غذا ، زبان ، چهره ،لباس و ساير چيزها باعث مي شود كه دقايقي كه در اين رستوران هستيم فراموش كنيم كه در چين نيستيم ؛ و با خارج شدن از اين رستوران به فضاي قبلي با فرهنگي متفاوت برمي گرديم ، در آنجا ما هم مانند بقيه وفرهنگ حاكم رفتار مي كنيم . به نظر من اين يعني دو جهاني شدن يعني هويت هاي همزمان يعني داشتن فرهنگ محلي در كنار فرهنگ جهاني !
نتيجه گيري :
طبق ديدگاه هاي نسبيت گرا ها جهاني شدن نمي تواند جامعه بشري را به سمت يكي شدن فرهنگي ببرد . با تكيه بر ديدگاه فيدرستون[22] كه از طرفداران نظريه نسبيت گرا هست ، مي توان از متمركز شدن فرهنگ هاي پراكنده [23] كه منعكس كننده جهاني شدن فرهنگ هاي محلي است سخن گفت . فرهنگ هاي پراكنده در گذشته ، پيوند هاي خود را با فرهنگ هاي مركزي از دست مي دادند ، ولي در پرتو جهاني شدن يك نوع متمركز شدن و منسجم شدن و مرتبط شدن و شبكه اي شدن فرهنگ هاي پراكنده به وجود آمده است . (عاملي : 1383)
يعني در واقع جهاني شدن تهديدي براي فرهنگ وهويت محلي ما نيست؛( البته در صورتي كه ما از آگاهي كافي برخوردار باشيم و بتوانيم به انتخاب درستي دست بزنيم) بلكه به قول گيدنز[24] جهاني شدن دليلي براي بهبود هويت هاي فرهنگي محلي در قسمت هاي متفاوت جهان است(2000)
اما براي ايجاد اين بهبود و بازسازي هويت هاي فرهنگي محلي در جايي مانند اينترنت نيازبه هزينه وهمت زيادي است .
براي به دست گرفتن مديريت ومالكيت مسيرهاي ارتباطي و محتوايي درفضاي مجازي احتياج به سرمايه گزاري كلاني است همچنين همت والايي را براي بازنمايي درست وصحيح از فرهنگ و هويت بومي درفضاي بي حد وحصري مانند اينترنت را مي طلبد تا بتوان ما هم با خيالي راحت مانند گيدنز جهاني شدن را دليل بهبود ، نه وارد كردن خدشه وايجاد بحران براي فرهنگ وهويت محلي ، بدانيم .
پانويس:
1.Relativism Theory
hyper-globalizer
cultural meaning
Robertson
virtual
John Suler
Morley & Robins
Hall
glocalization
http://www.wordspy.com/
real world
Barth
Minnegal
data center
multy media
Hannerz
local culture
we-ness
identity cultural
simultaneous cultures
Featherstone
diasporic culture
Giddens
كتابنامه :
جليلي، سميه ، 1382، مواجهه با غرب ، سايت كانون غيردولتي توتم انديشه ،
رابرتسون ، رونالد ، 1380، جهاني شدن-تئوري هاي اجنماعي وفرهنگ جهاني ،تهران، نشر ثالث
سولر، جان ، چهارراه جهان مجازي ، ترجمه کامبیز پارتازیان ، سايت آينده نگرwww.ayandehnegar.org
عاملي ، س. ر،1382، دو جهاني شدن وهويت هاي همزمان آينده ، سايت ايران وجامعه اطلاعاتي ، www.iranwsis.org
عاملي ، س. ر،1384، زيرساخت ها و خصوصيات فضاي مجازي ، درس مطالعات فضاي مجازي
عاملي ، س. ر، 1382 ، جهاني شدن ها : مفاهيم ونظريه ها ، ارغنون24
عاملي ، س. ر، 1384، هويت هاي فرهنگي قديم و جديد ،رمزگشايي تمدني ومعماري سنتي- مدرن و ملي- فراملي مهستان.
كمالي پور، يحيي، 1383، بومي كردن اينترنت ، سايت ايران وجامعه اطلاعاتي ، www.iranwsis.org
گل محمدي ، احمد ، 1381، جهاني شدن، فرهنگ، هويت ، تهران ، نشرني.
محسنيان راد ، مهدي ،1383، جهاني شدن،فرهنگ وبازار پيام ، سايت ايران وجامعه اطلاعاتي www.iranwsis.ir
مومني ، مينو ،1384، اينترنت ملي تنها با يك ميليارد دلار، سايت آينده نگر
نوشته: زینبسادات حسینی / دانشجوی مطالعات رسانهها - دانشگاه تهران
منبع: وبسایت ایران و جامعه اطلاعاتی
